Gli indovinelli altamurani, oggi un po’ in disuso, sono quasi esclusivo patrimonio degli anziani. Componimenti brevi e leggeri, gli indovinelli costituivano un tempo un momento di intrattenimento e di gioco per la famiglia che si riuniva la sera davanti al focolare. Erano un esercizio di agilità mentale, un passatempo ed anche un motivo di allegria a cui partecipavano adulti e bambini, uomini e donne, che dovevano indovinare oggetti di casa o attrezzi da lavoro, funzioni umane, sentimenti e aspetti della natura: insomma tutto ciò che stava loro attorno, nascosto sotto una veste apparentemente misteriosa.  Una caratteristica quasi costante era il doppio senso anche in presenza dei bambini, cioè la metafora di carattere sessuale che lasciava intendere una risposta che si rifaceva ad organi o atti sessuali, mentre quella giusta rimandava ad oggetti comuni o innocenti attività del vivere quotidiano.

La soluzione del seguente breve elenco di indovinelli è in fondo alla pagina al numero corrispondente.   

 

01 U muaritə ‘ngə lu portə tisə tisə e la məgghjerə l’ammusscəlescə Il marito glielo porta bello dritto e la moglie lo ammoscia.  

02 A na fənəstreddə stè na vəcchjareddə cu nu dendə sckittə; cə ‘ngə lu tirə, caccə nu gridə e accorrə tanda ggendə Ad una finestrella c’è una vecchietta con un dente soltanto; se glielo tiri, caccia un grido e accorre tanta gente.

03Addau sə ficchə u sòrechə quannə fənesscə n’annə? Dove si ficca il topo quando compie un anno?  

04 Afforzə jeddə a trasì apprimə Per forza lei deve entrare per prima.  

05 Cə lu fescə lu fescə pə vvennə, cə l’accattə nan zə nə servə, cə sə nə servə nan lu wàitə Chi lo fa lo fa per  venderlo, chi lo compera non lo usa, chi lo usa non lo vede.  

06 Cə lu witə, quandə jè bruttə! Ce l’annaschə, quandə fetə! Cə l’assaggə, u wè arretə. Se lo vedi, quant’è brutto! Se l’annusi, quanto puzza! Se l’assaggi, lo vuoi di nuovo.  

07 Cə pənzessə d’addau jessə, manghə junə nə mangessə Se pensassi da dove esce, non ne mangerei neanche uno.  

08 Cìcchə-e-cjacchə jind’e cossə də màmətə Cic ciac fra le cosce di tua madre.  

09 Da jində jè də firrə, da forə jè də carnə L’interno è di ferro, l’esterno è di carne.  

10 Da retə do mundagnə jessə Cəccillə candannə candannə Da dietro due montagne esce Ciccillo cantando.  

11 Dənetə jerrə netə, Giuwannə jerrə u rannə, Pəppinə nascì apprimə: cə jè u chjù rannə? Donato era nato, Giovanni era il grande, Peppino nacque prima: chi è il più grande?  

12 Discə la məgghjerə: jì lu so vutə e l’àgghjə detə; discə u muaritə: jì lu so vutə e nall’àgghjə detə, ciacchə jè? Dice  la moglie: io l’ho avuto e l’ho dato; dice il marito: io l’ho avuto e non l’ho dato.  

13 Fìgghja fìgghjə, ciacchə tə facibbə chedda dì ca tu fəcchebbə; chə na sckutazzə ca tə dibbə la spaccazzə tə japribbə Figlia figlia, cosa ti feci quel giorno che te lo ficcai; con uno sputacchio che ti diedi, lo spacco ti aprii.  

14 Giambattistə, Giambattistə sembə retə mə lu məttistə, pə Ddìjə e pə li Sandə mittamillə na voltə ‘nnandə? Giambattista, Giambattista sempre dietro me l’hai messo, per Dio e per i Santi, mettimelo una volta davanti.  

15 Jàlzətə la vestə uagneddə màjə ca ‘ngè ‘mmettə u strumendə mijə; na voltə ch’è trasutə sùbbətə fənescə Alzati il vestito ragazza mia che devo metterci il mio strumento; una volta entrato subito finisce.

Cə jè vvivə, jè nu purìchələ pə ttuttə Se è vivo, è un pericolo per tutti.

16 Jè legnə, lisscə e pisscə È lungo, liscio e piscia.   

17 Jè nu muandə blu pezzə pezzə ca senz’echə s’arrəpezzə È un manto blu a pezze che si rattoppa senz’ago.   

18 Jè nu pualmə legnə chjù o menə e s’ammenə jind’e pilə È lungo un palmo più o meno e si mena fra i peli.  

19 Jè tonnə e jè chjattə e tenə i pilə a la picciorrə È tonda o piatta ed ha i peli arruffati.  

20 Jè tunnə e nan è munnə, jè verdə e nan è jervə, jè russə e nan è fuechə, jè jacquə e nan zə vevə È tondo ma non è mondo, è verde ma non erba, è rosso ma non è fuoco, è acqua ma non si beve.  

21 Jè u tu, sə patrunə tu, ma sə nə sèrvənə l’altə  È tuo, sei padrone tu, ma se ne servono gli altri.

22 Jind’a na casareddə stonnə quattə səgnureddə In una casetta stanno quattro signorinette.

23 Jind’a na pallə stonnə wùnəcə crəjaturə In una palla stanno undici bambini.  

24 Jind’a na staddə stonnə trendadò cavarrə bianghə e junə russə ca li condə tuttə quandə In una stalla stanno trentadue cavalli bianchi e uno rosso che li conta tutti quanti.  

25 La dì fescə tic tic, la nottə stè sott’o littə La notte fa tic tic e la notte sta sotto il letto.  

26 La məgghjerə u pìgghjə do muaritə e la fìgghjə da l’attenə La moglie lo prende dal marito e la figlia dal padre.  

27 La wocchə sə movə, i mənə manəscèscənə, menzə e jammə stè appisə e fescə dindolò La bocca si muove, le mani manipolano, sta fra le gambe e dondola.  

28 Licchə licchə, jind’o buchə ‘ngiu fuicchə Lecca lecca, nel buco glielo ficco.

29 Mamma gnàurə appisə stàjə e tetə russə ‘ngulə ‘ngə abbattàjə Mamma nera stava appesa e babbo rosso la batteva  in culo.  

30 Màsculə e màsculə la pòtənə fè, fèmənə e fèmənə nalla pòtənə fè, màsculə e fèmənə la pòtənə fè Uomo e uomo la possono fare, donna e donna non la possono fare, uomo e donna la possono fare.  

31 ‘Mbrimə passə quannə nan avà passè, mè passə quannə avà passè Subito passa quando non deve passare, mai passa quando deve passare.

32 Mənzəgnorə də Trenə tuttə la nottə sə lu tenə ‘mmenə e sə lu tenə strində strində minzə da forə e minzə da jində Monsignore di Trani tutta la notte se lo tiene in mano, e se lo tiene stretto stretto mezzo dentro e mezzo  fuori.

33 Nan’è ciuccə e tenə u mmastə, nan’è uefə e tenə i cornə Non è asino e porta il basto, non è bue e ha le corna.   

34 Nan mə colchə cə nan ‘giu fuicchə Non mi corico se non glielo ficco.  

35 ‘Ngə l’ammegnə testə e jessə mueddə Glielo metto duro ed esce morbido.  

36 ‘Nzacchə, maritə mì, rittə rittə jində a la scarrassə ca sə no la fatìja nostə sə nə vè tuttə a chepə də cazzə Conficca, marito mio, lì dritto nella fessura se no il nostro lavoro va a finire in malora.  

37 Quannə vè, vè rədennə, quannə venə, venə chjangennə Quando va, va ridendo, quando ritorna, ritorna piangendo.  

38 Scèmənə a ccolchə c’amà fè i càusə də la nottə: pilə chə pilə s’avà cucchjè e cuddə də ‘mmenzə avà cuagghjè Andiamo a coricarci che dobbiamo fare le cose della notte: i peli si uniranno ai peli e quello che sta in mezzo s’addormenterà.  

39 Sə vàitə e nan z’acciaffə  Si vede ma non si afferra.  

40 Sperə o cualəcagnə e cògghjə u nesə Spara al calcagno e colpisce il naso.  

41 Stè fermə e caminə Sta fermo e cammina.

42 Sté màmətə chi cossə apertə, vé attandə e ‘ngə lu mettə Sta tua madre con le cosce divaricate, va tuo padre e glielo mette.  

43 Stochə jində e non bozzə ‘mbicchə assì e manghə trasì Sto dentro e non posso né uscire e neanche entrare. 

44 Tegnə na càusə lognə e pəlàusə, tə lu pinzə ciacchə jè? Ho una cosa  lunga e pelosa, te lo immagini cos’è?

45 Tegnə na càusa lognə e suttilə ca tresə e jessə da jind’a li pilə Ho una cosa lunga e sottile che entra ed esce da mezzo i peli.

46 Tegnə na sorə chə quìnəcə mandellə, fazzə pə spugghjarlə e mə fescə chjangə e lacrəmè Ho una sorella con  quindici mantelle, cerco di spogliarla e mi fa piangere e lacrimare.

47 Tricchə, tricchə, na mmə colchə cə nan gə lu fuicchə Tric, tric, non mi corico se non glielo ficco.  

48 U ficchə jində ma stè sembə da forə Lo ficco dentro ma sta sempre fuori

49 U pauriddə lu scettə, u səgnurinə l’arripə Il poveretto lo getta, il signorino lo conserva.

50 Vè jind’all’acquə e nan z’abbagnə, vè jind’o fuechə e nan z’abbruscə Va nell’acqua e non si bagna, va nel fuoco e non si brucia.  

51 Vendə chə vendə, na menə o strumendə, na menə o purtusə e fazzə sottə e susə Ventre con ventre, una mano allo strumento, una mano al pertugio e faccio su e giù.

52 Jè nu curtidde senza sferrə ca tàgghjə salzizzə e ammenə ‘nderrə È un coltello senza lama che taglia salsiccia e butta per terra.   

53 So quattə fretə ca camìnənə e camìnənə e nan zə jàcchjənə mè Sono quattro fratelli che camminano e camminano e non s’incontrano mai.

54 Màsculə e màsculə ne pòtənə fè, fèmənə e fèmənə ne pòtənə fè, màsculə e fèmənə i pòtənə fè Uomo e uomo non possono farli, donna e donna non  possono farli, uomo e donna possono farli.  

55 Pəjescə a tuttə ma tuttə la scàrtəne Piace a tutti ma tutti la scartano.  

56 Tenə vràzzərə senza menə e cueddə senza chepə = ha braccia senza mani e collo senza testa.

57 Nan denə mè pruditə eppurə s’arrattə Non ha mai prurito eppure si gratta.  

58 Tricchə tricchə e 'ngulə 'giu ficchə = tric tric in culo glielo ficco.

59 Fè cussə cundə: quandə fescə trè vvəndinə də criaturerrə, do pitə e do menə pə ccriaturə, cinghə ògnərə pə ppitə e cinghə pə mmenə? Fai questo conto: quanto fa tre ventine di bambini, due piedi e due mani per bambino, cinque unghie per piede e cinque per mano?  

60 Tenə sè faccə chə vvəndunə jòcchjərə e nan botə vədè = ha sei facce con ventuno occhi e non può vedere.

61 Cə jè vvivə, jè nu purìchələ pə ttuttə Se è vivo, è un pericolo per tutti.

62 Sə potə allugnè, ma nan zə potə accurcè Si può allungare, ma non si può accorciare.

63 Quannə sə donnə, nan zə discə nuddə Quando si danno, non si dice nulla.  

64 Jè buenə addau sə posə, jè bruttə addau trəmendə È buono dove si posa, è brutto dove guarda.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Soluzione degli indovinelli

 

01: Sacche də la farinə = sacco della farina (ammusscəlè)

02: La cambenə = la campana  

03: Jind’e do jannə = nei due anni

04: La luscə = la luce  

05: U tautə = la bara

06: U buaccalè = il baccalà

07: L’evə = l’uovo

08: U strucaturə = lo strofinatoio

09: U spuitə də la carnə = lo spiedo della carne

10: U puirdə = il peto

11: Nəssciunə = nessuno

12: U lattə = il latte

13: U buchə e rècchjə = il buco alle orecchie

14: La spadderə də la seggə - se si è seduti la spalliera sta dietro, se inginocchiati per pregare sta avanti

15: La səringhə = la siringa 

16: U zəfonə = sifone

17: Cillə annuwuletə = cielo coperto di nuvole

18: U rasulə = il rasoio

19: La cəpoddə = la cipolla

20: U mulàunə annacquə = l’anguria

21: U nomə = il nome

22: La nàuscə = la noce

23: U muarangə =  l’arancia

24: La uocchə = la bocca.

25: U chjaniddə = la ciabatta

26: U cugnomə = il cognome

27: La coronə du rusàrjə = la corona del rosario

28: Fuilə ‘nd’ o buchə də l’echə = filo nella cruna

29: La callerə sobb’o fuechə = la caldaia sul fuoco

30: La cumbussionə = la confessione

31: U timbə = il tempo

32: L’aniddə = l’anello

33: La cuzzareddə = la lumachina

34: U fuirrə a la portə = il ferro alla porta

35: U muaccaràunə = il maccherone

36: U trunghə də ləjonə = il tronco della legna

37: U sìcchjə də l’acquə = il secchio dell’acqua

38: L’ècchjə = l’occhio

39: L’ombrə = l’ombra  

40: U puirdə = il peto

41: L’arloggə = l’orologio

42: Cuavaddə ‘mmenz’e səddanghə = cavallo fra le stanghe

43: U spècchjə = lo specchio

44: U cucombrə = il cetriolo

45: U furrəttinə = la forcina

46: La cəpoddə = la cipolla

47: Chjavinə jind’a ‘nzərrimə=chiave nella serratura

48: U buttàunə = il bottone

49: U muervə = il muco per la comprensione si consideri che solo i nobili usavano il fazzoletto (pauriddə)

50: U sàulə = il sole

51: La catarrə = la chitarra (purtusə1)

52: U culə = il culo  

53: I stecchə də la macelnə = le stecche dell’arcolaio (fretə)

54: I filə = i figli (màsculə)

55: La caramellə = la caramella  

56: La cammisə = la camicia (vrazzə)

57: U furmaggə = il formaggio  

58: U chjavinə = la chiavetta (‘ngulə)

59: Millə e cinghəcində = millecinquecento

60: U dedə = il dado (sè)

61: U spuìghələ = lo spigolo  

62: La mmollə = l’elastico (accurcè)

63: I wàsərə = i baci (nuddə)

64: La cuccuwescə = la civetta (trəmende)